امام صادق عليه السلام همچنين شاگردانى مانند هشام بن حكم ، هشام بن سالم ، حمران و مؤمن طاق و ديگران را براى ارجاعات كلامى و عقايدى تربيت نمود و افراد را به اينان ارجاع مىفرمود . « 1 » افزون بر اين مىتوان به تربيت راويان فقيه و عالمى مانند زراره ، محمّد بن مسلم ، ابو بصير ، بريد و جميل بن درّاج و ارجاع راويان و پرسشگران به كسانى مانند محمّد بن مسلم و حارث بن مغيره اشاره كرد ، « 2 » به گونه‌اى كه در كنار حلقهء درس امام صادق عليه السلام ، ده‌ها حلقه در مدينه و كوفه و ديگر شهرها ، مسئوليت پاسخگويى و حلّ مشكلات علمى و دينى مردم را به عهده داشتند . « 3 » اين سيره در اواخر قرن دوم ، به گونه‌اى معمول و متعارف شد كه از امام رضا عليه السلام در بارهء مصداق‌ها و عالمان شايستهء مراجعه و نه اصل جواز آن ، سؤال مىشود . « 4 » در سال‌هاى نزديك به وقوع غيبت و دورهء ارتباط غير حضورى و مكاتباتى شيعيان با امام جواد عليه السلام و هادى عليه السلام نيز بسيارى سؤال‌ها از وكيلان و عالمان ، پاسخ گرفته مىشود . امام هادى عليه السلام در پاسخ احمد بن حاتم بن ماهويه و برادرش ، گرفتن معالم دين را از كسانى توصيه مىفرمايد كه عمرى را در محبّت اهل بيت عليهم السلام سپرى كرده و در امر امامت ، استوارگام و باسابقه باشند . « 5 » در اين جا مىتوان به سخن مشهور امام عسكرى عليه السلام در معرّفى عام و نصب كلّى همهء عالمان عادل براى جواز تقليد و پيروى شيعيان از ايشان اشاره كرد : فَأمّا مَن كانَ مِن الفُقَهاءِ صائِناً لِنَفسِهِ حافِظاً لِدينِهِ مُخالِفاً على هَواهُ مُطِيعاً لِأمرِ

--> ( 1 ) . ر . ك : الكافى : ج 1 ص 74 و 171 . ( 2 ) . ر . ك : رجال الكشّى : ج 1 ص 348 ش 220 و ص 383 ش 273 و ج 2 ص 628 ش 620 . ( 3 ) . ر . ك : وسائل الشيعة : ج 27 ص 136 ( باب وجوب الرجوع فى القضاء و الفتوى إلى رواة الحديث ) . ( 4 ) . ر . ك : رجال الكشّى : ج 2 ص 779 ش 910 و ص 784 ش 935 و ص 785 ش 938 ( در بارهء يونس بن عبد الرحمان ) و ص 858 ش 1112 ( در بارهء زكريّا بن آدم ) . ( 5 ) . رجال الكشّى : ج 1 ص 15 ح 7 .